Sarajevo hồi sinh sau nghìn ngày đạn bom máu lửa

BÀI VÀ ẢNH: LÃ PHI LONG

 Một phần tư thế kỷ về trước, thời cuộc chiến Bosnia, trong thời gian từ tháng 4/1992 - 2/1996, thành phố Sarajevo đã trải qua 1.425 ngày đêm máu lửa kinh hoàng dưới bom đạn. Hôm nay, Sarajevo đang vươn lên khỏi đổ nát, cuộc sống đã bình yên trở lại.

Một phần tư thế kỷ về trước, thời cuộc chiến Bosnia, trong thời gian từ tháng 4/1992 - 2/1996, thành phố Sarajevo đã trải qua 1.425 ngày đêm máu lửa kinh hoàng dưới bom đạn. Hôm nay, Sarajevo đang vươn lên khỏi đổ nát, cuộc sống đã bình yên trở lại.

Sarajevo nay là vùng đất lành của những đàn chim bồ câu

Từ chuyến thăm mùa hè 2017

Đoàn du khách Việt Nam thẳng tiến đến biên giới Croatia - Bosnia và Herzegovina làm thủ tục xuất nhập cảnh. Mất khá nhiều thời gian, gần 30 phút cho cả hai cửa khẩu. Sarajevo - mỗi lần nghe đến địa danh này thì trong đầu lại hiện lên cái tên "Milosevic", vì lần đầu tiên đi châu Âu ghé La Haye, tôi đã nghe nhắc đến tên cựu Tổng thống Serbia. Ông ta bị Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) kết án phạm tội ác chiến tranh trong cuộc chiến Bosnia - Herzegovina với hơn 100.000 thường dân đã chết do bom đạn, thảm sát tập thể.

Từ biên giới Croatia vào sâu hơn 100km cho đến Mostar là địa giới Herzegovina thuộc miền Nam, đường đồi dốc thấp với những thị trấn nông nghiệp là chủ yếu. Quãng đường còn lại về đến Sarajevo hơn 150km toàn đèo dốc xuyên qua các dãy núi. Nhìn các triền núi với đầy vết cắt dọc ngang, hệt như chiếc bánh gato được người khổng lồ khéo cắt chia đôi.

Ngoại ô Sarajevo có chút hiện đại với một số công trình kiến trúc mới nhưng thỉnh thoảng lại có vài tòa nhà hoang tàn vẫn còn lỗ chỗ vết đạn, dấu vết chiến tranh, dẫu 22 năm thanh bình đã trôi qua. Sarajevo nói riêng và cả Bosnia, Herzegovina cùng chuyển mình đổi mới để theo kịp những người anh em Nam Tư cũ, nhưng có vẻ tại đây sự phục hồi chậm hơn so với Croatia. Khu phố cổ cũ kỹ mang đậm màu sắc Ottoman sau gần 500 năm bị người Thổ cai trị với toàn kiến trúc và giáo đường Hồi giáo đặc trưng.

Xe tramway cổ nhất châu Âu hiện nay vẫn hoạt động tốt

Nơi kích ngòi bùng nổ Thế chiến thứ nhất

Men theo bờ sông Miljacka, chúng tôi đến với cây cầu Latin đã xây dựng từ thế kỷ XVI, nối kết phố cổ với phố Skenderija. Đây chính là địa danh nổi tiếng nhất tại Sarajevo và cả toàn châu Âu.

Tại đây, vào ngày 28/6/1914, Thái tử Franz Ferdinand của Đế quốc Áo - Hung bị ám sát cùng vợ là Sofia bởi Gavrip Princip, kẻ quá khích người Serbia chỉ mới 18 tuổi. Việc này dẫn đến Đế quốc Áo - Hung tuyên chiến với Serbia, kéo theo một loạt các liên minh quân sự tạo nên phản ứng dây chuyền với các hành động tuyên chiến trên khắp lục địa và Thế chiến thứ nhất bùng nổ.

Cảm giác buồn man mác khi chuyện tình đẹp của vợ chồng Thái tử lại kết thúc theo cách như vậy. Đâu đó ngay góc đường nơi hai người ngã xuống sau những phát đạn của thù hận dường như vẫn còn nghe lời trăn trối yêu thương của ông hoàng Ferdinand với vợ: "Em không được chết, em hãy sống vì các con của chúng ta". Du khách tìm đến bảo tàng nhỏ nơi góc phố để có cái nhìn thoáng qua về quá khứ của Sarajevo và cuộc ám sát với kết quả nối tiếp là hàng chục triệu người chết khắp châu Âu và cả sự sụp đổ của hai đế chế Áo - Hung
và Ottoman.

Đoàn du khách Việt Nam ở gần khu phố cổ, nơi được bao quanh bởi thánh đường Hồi giáo, hội đường Do Thái giáo và nhà thờ Chính thống giáo. Đêm về, tiếng chuông giáo đường thánh thót hòa quyện cùng tiếng ngâm kinh Koran trầm ấm như lời thì thầm dìu lữ khách đường xa vào giấc mộng, bỏ hết những hồi ức chiến tranh. Đêm Sarajevo an lành làm sao!

Nhà thờ Thiên Chúa giáo trong phố cổ Sarajevo

Đến chuyến thăm đầu đông 2017

Sáng sớm đầu mùa đông 2017, Sarajevo thật thanh bình. Tôi không nghĩ mình lại sớm có dịp chu du lần thứ hai đến vùng đất từng một thời diễn ra chiến tranh khốc liệt. Sống trong thời bình, du khách đến Sarajevo không ai bỏ qua việc tìm kiếm chút vết tích thời chiến. Ai ai cũng muốn tham quan Đường hầm Sarajevo thời chiến (Sarajevo War Tunnel).

Khi cuộc chiến Bosnia - Herzegovina đang diễn ra kinh hoàng nhất với quân lính Serbia bao vây Sarajevo suốt 1.425 ngày, toàn thành phố hoàn toàn bị cách ly với thế giới. Cần nhớ rằng, mọi cử động của người dân trên đường phố trong những năm bị bao vây đều có thể dễ dàng trả giá bằng sự sống của chính họ, vì lính bắn tỉa phục kích ở ngoại vi thành phố lúc nào cũng sẵn sàng nhả đạn.

Cư dân thiếu thốn đủ thứ, từ lương thực đến nước uống, nhu yếu phẩm, gas, điện, nước sinh hoạt, họ thậm chí phải đốt vỏ xe để sưởi ấm vào mùa đông. Chỉ có khu vực sân bay Bosnia do quân lính gìn giữ hòa bình của Liên Hiệp Quốc trú đóng là niềm hy vọng duy nhất nhờ các chuyến bay tiếp tế. Trong bối cảnh khốn cùng ấy, một đường hầm dài 800m nối kết khu vực sân bay với phía bên kia thành phố đang bị bao vây được khẩn cấp đào từ cả hai đầu, nhằm mở đường tiếp tế cho Sarajevo.

Đạn pháo - vết tích của cuộc chiến

Đường ray tải thương trong đường hầm Sarajevo

Trong vòng ba tháng, chỉ với sức người, cuốc xẻng và xe rùa, họ đã đào, vận chuyển hơn 2.800m3 đất đá. Lối vào đường hầm nay cũng là thành phần của bảo tàng hiện đặt tại căn nhà hai tầng còn lỗ chỗ vết đạn của gia đình ông Bajro Kotar, thuộc ngôi làng nhỏ sát sân bay Madunarodni Aerodrom Sarajevo.

Sarajevo đang trên đà tái thiết, phát triển. Những khách sạn, siêu thị, cửa hàng lớn đang thi nhau mọc lên, sáng loáng và mời gọi. Nhưng đâu đó bên kia bờ sông là bàng bạc màu trắng của hàng hàng, lớp lớp những bia mộ.Sau khi cuộc chiến kết thúc năm 1995, cuộc sống lại hối hả, ai ai cũng truy tìm tông tích người thân đã mất tích, đường hầm dần bị lãng quên. Hơn 100.000 người thiệt mạng, trong đó có hơn 11.000 cư dân Sarajevo. Và bảo tàng Đường hầm Sarajevo thời chiến được thành lập cách đây 15 năm. Từ pháo đài cổ phóng tầm nhìn xuống thành phố trải dài bên sông Mijacka, du khách có thể nhận thấy cuộc sống cũng đang tuôn chảy trong một

Cầu xin Sarajevo sẽ mãi bình yên!

Mảnh đất của cuộc nội chiến đẫm máu nhất trong lịch sử châu Âu

Sarajevo, nơi diễn ra vụ ám sát thái tử Áo – Hung châm ngòi cho chiến tranh thế giới lần thứ nhất, cũng là mảnh đất của cuộc nội chiến đấm máu nhất trong lịch sử châu Âu.

Sarajevo là thủ đô và cũng là thành phố lớn nhất của Bosnia và Herzegovina. Với lịch sử không ít thăng trầm, Sarajevo một thời từng gây chấn động thế giới khi là nơi diễn ra vụ ám sát thái tử Áo – Hung, Franz Ferdinand. Người bắn chết thái tử là Gavrilo Princip, một sinh viên người Serb thuộc tổ chức Bàn tay đen. Sau vụ ám sát, giới quân phiệt Đức, Áo-Hung chớp lấy cơ hội gây chiến tranh bằng cách đổ tội cho Serbia đứng đằng sau, tuyên chiến với Serbia vào năm 1914 và chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ, kéo dài tới năm 1918.

Bên ngoài bảo tàng thủ đô, nơi diễn ra vụ ám sát thái tử Áo- Hung. Ảnh: Minh An.

Khi chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, Nam Tư được thành lập như một vương quốc. Đến năm 1945, Nam Tư trở thành nhà nước Liên bang theo đường lối xã hội chủ nghĩa, bao gồm 6 nước cộng hoà: Bosnia-Hercegovina, Croatia, Macedonia, Montenegro, Serbia và Slovenia.

Mở đầu cho sự kiện Nam Tư tan rã là cuộc ly khai của Slovenia, tiếp đó là Croatia và Bosnia vào năm 1992. Tuy nhiên, điều này đồng nghĩa với việc họ đã khơi lại cuộc xung đột với Serbia. Do Sarajevo từ lâu đã là nơi chung sống của 3 cộng đồng tôn giáo lớn: người Bosnia Hồi giáo, người Croat Công giáo và người Serbia Chính Thống giáo.

Những người thuộc sắc tộc Serbia kiên quyết giữ Bosnia trong Liên bang để làm Serbia hùng mạnh hơn. Đỉnh điểm là khi Tổng thống Serbia, Slobodan Milosevic, đưa quân đội tới hỗ trợ dân Serbia tiến hành “cuộc thanh lọc sắc tộc” đối với các tín đồ Hồi giáo, vốn được cho là nhóm sắc tộc duy nhất trung thành với chính phủ Bosnia.

Tới năm 1993, chính phủ Hồi giáo Bosnia bị các lực lượng của người gốc Serbia, khi đó nắm quyền kiểm soát 70% nước cộng hoà Bosnia, vây khốn ở thủ đô Sarajevo. Đường hầm Hy vọng - hệ thống địa đạo quân sự bí ẩn nhất thế giới được quân đội Bosnia xây dựng trong thời điểm khắc nghiệt ấy đã phần nào giúp họ đối phó với cuộc vây hãm của quân đội Serbia. Đường hầm nối từ thành phố Sarajevo sang khu phố Butmir và Dobrinja để tiếp tế thực phẩm, vũ khí cho lực lượng cố thủ ở đây.

Sơ đồ đường hầm hy vọng. Ảnh: Minh An.

Trước sự đàn áp của người Serbia, người Bosnia cuối cùng rơi vào thảm cảnh khi các ngôi nhà liên tục bị cướp bóc, đốt phá, người dân bị bắt giữ, đánh đập và giết hại.

2,2 triệu người mất nhà cửa, hàng trăm nghìn người chết trong thời gian Ratko Mladic nắm quyền chỉ huy quân đội Serbia ở Bosnia. Năm 1995, khi cuộc nội chiến kết thúc với sự đầu hàng từ phía Serbia, Tòa án tội ác chiến tranh của Liên Hợp Quốc đã truy tố Ratko Mladic với tội diệt chủng tại Bosnia.

Bên cạnh đó, ở miền trung Bosnia, quân đội gồm các tín đồ Hồi giáo lại giao tranh với những người gốc Croatia, vốn muốn tách ra để về nước cộng hoà Croatia. Bosnia rơi vào thảm cảnh hỗn loạn, chia năm xẻ bảy, đồng thời trở thành nơi diễn ra cuộc nội chiến đẫm máu nhất trong lịch sử châu Âu.

Tháng 12/1995, cuộc nội chiến ở Bosnia chấm dứt bằng hiệp định hòa bình ký tại Dayton. Bosnia và Herzegovina chính thức trở thành một quốc gia độc lập với hai thực thể tự trị là Cộng hoà Serbia, Liên bang Bosnia và Herzegovina.

Bên ngoài đường hầm hy vọng, nơi giờ đây đã trở thành điểm đến không thể thiếu trong chương trình khám phá thủ đô Sarajevo. Ảnh: Minh An.

Gác lại quá khứ đau thương, Bosnia và Herzegovina giờ đây là một trong những điểm du lịch hấp dẫn nhất châu Âu. Đặc biệt với những du khách yêu thích lịch sử thì Sarajevo là điểm đến không thể bỏ qua. Tại đây, chính quyền thành phố luôn có chủ trương bảo tồn những di tích còn lại của chiến tranh thay vì xóa bỏ. Ngoài ra, du khách còn cơ hội tham quan các nhà thờ Hồi giáo, chiếm ngưỡng dãy Alps hùng vĩ và ngắm nhìn dòng sông Miljacka nên thơ. Sarajevo có rất ít tội phạm, cuộc sống bình yên và được Lonely Planet xếp hạng là một trong những thành phố an toàn nhất Đông Nam châu Âu.

Mô hình bên trong đường hầm hy vọng.

Lối đi bên trong đường hầm hy vọng.

Dấu tích chiến tranh.

Những công trình in dấu thời gian ở Sarajevo.

Tòa thị chính.

Cổ kính và thành bình,

Từ Việt Nam không có đường bay thẳng đến Sarajevo. Bạn có thể chọn hãng Turkish Airlines với các chuyến bay hàng ngày từ Hà Nội và TP HCM đi 119 điểm đến châu Âu, quá cảnh ở Istanbul.

Minh An

Phát hiện chùm năng lượng bí ẩn tại đại kim tự tháp ở Bosnia

Cẩm Mai 

Kim tự tháp Mặt Trời (kim tự tháp lớn nhất) ở Bosnia.

Sau khi phát hiện thung lũng kim tự tháp lớn nhất thế giới tại Bosnia, các nhà khoa học lại tìm thấy chùm năng lượng bí ẩn phát ra từ kim tự tháp lớn nhất ở đây.

•   

Kim tự tháp Mặt Trời nằm trong thung lũng Visoko thuộc Bosnia cao đến 220m, được coi là kim tự tháp cao nhất thế giới tính cho đến thời điểm hiện nay, cao hơn kim tự tháp Giza ở Ai Cập.

Hình ảnh cho thấy rõ chiều cao và chiều dài cạnh đáy kim tự tháp Mặt Trời .

Theo Viện Vật liệu của Bosnia-Herzegovina và Viện Nghiên cứu Politecnico di Torino của Italia, nó được xây bằng vật liệu như bê tông siêu cao cấp. 

Theo Viện Đo lường Bosnia, mặt phía bắc của kim tự tháp Mặt Trời nằm chính giữa hướng bắc, dung sai chưa đến 1 độ.

Đáy kim tự tháp dốc 45 độ. Năm 2007, các nhà địa vật lý Đức dùng radar địa chất đã xác định được những hành lang bên trong.

Chùm năng lượng bí ẩn tại kim tự tháp lớn nhất thế giới

Năm 2010, các nhà vật lý Croatia đã nhận thấy những tia năng lượng xuyên qua đỉnh kim tự tháp trong vòng bán kính 4,5m.

Kim tự tháp Mặt Trời trong sương mù.

Chùm năng lượng này xuất phát từ độ sâu 2.440m, có đường kính 4,5 m, tần số 28 kHz, phát ra dòng điện hơn 10 kilowatt, cường độ 3,9 V. và có tính chất liên tục.

Cường độ năng lượng gia tăng khi di chuyển lên trên và ra xa kim tự tháp. Hiện tượng này trái ngược với các định luật vật lý.

Hình ảnh minh họa chùm năng lượng phát ra.

Đây có thể coi là bằng chứng "hữu hình" đầu tiên về công nghệ phi hertz (một loại sóng do Nikola Tesla nói đến) trên Trái Đất.

Năm 2011, các chuyên gia Italia và Phần Lan đã theo dõi hiện tượng siêu âm trên đinh kim tự tháp. Chùm sóng siêu âm ở dạng các khối 9.3333 Hz, có tần số cao nhất lên đến 28.3000 kHz.

Kim tự tháp Mặt Trời phủ bóng che kim tự tháp Mặt Trăng trước khi hoàng hôn buông xuống trong suốt mùa hè cho thấy rõ mối quan hệ thiên văn giữa 2 kim tự tháp.

Kim tự tháp Mặt Trời trong thung lũng Visoko.

Giống như các kim tự tháp khác ở Trung Quốc, Mexico và Guatemala, kim tự tháp Mặt Trời bị bỏ hoang, đất và cây cối bao bọc um tùm.

Theo Viện thổ nhưỡng Liên bang Bosnia, kim tự tháp Mặt Trời khoảng 12.000 năm tuổi và được coi là kim tự tháp cổ xưa nhất hành tinh.

Nhìn từ xa, kim tự tháp Mặt Trời trông như quả núi.

Hàng vạn khách du lịch đã đến đây khám phá kim tự tháp Mặt Trời vì giá trị lịch sử và kiến trúc của nó.

Mexico cũng có kim tự tháp Mặt Trời. Nhưng so với kim tự tháp Mặt Trời của Bosnia thì nó quá thấp bé và non trẻ.

Kim tự tháp Mặt Trời ở Teotihuacan thuộc Mexico chỉ 2.000 năm tuổi và cao 60m. Nó được coi là thành tựu kiến trúc tinh xảo nhất của nền văn minh Maya.

Nguồn: Piramid Asunca, Ancient Code

Tục lệ nhảy cầu để trưởng thành ở Bosnia và Herzegovina

Ở Bosnia & Herzegovia, từ cậu bé muốn trở thành một người đàn ông, điều họ cần làm là đứng trên cầu và nhảy xuống.

• 
  

Ở Mostar, một thành phố nằm phía nam của Bosnia & Herzegovina, bất kỳ cậu trai nào từ 16 tuổi trở lên và muốn được công nhận là người trưởng thành sẽ phải nhảy từ độ cao 24 m trên cây cầu Stari Most và lao thẳng xuống dòng nước lạnh của sông Neretva. Thời gian nhảy chỉ khoảng 3 giây.

Cầu Stari Most là một trong những điểm đến nổi tiếng ở Bosnia & Herzegovina. Ảnh: Wiki.

Người dân địa phương ở đây cho biết, nếu chàng trai nào không thực hiện cú nhảy xuống sông này, họ sẽ bị coi là người thất bại trong cuộc sống. Tất nhiên, anh chàng đó nếu còn sống ở quê nhà thì có thể quên đi việc tìm kiếm một công việc hay hẹn hò với một cô nàng nào đó.

Mặc dù đây là một truyền thống địa phương, ngày nay nó lại trở thành một trong những trải nghiệm không thể bỏ qua của du khách. Mọi người nếu muốn thực hiện cú nhảy này phải trả 25 euro. Nếu thực hiện cú nhảy thành công, bạn sẽ được chào đón vào câu lạc bộ lặn Mostari và miễn phí nhảy cầu tắm sông ở đây suốt đời. Trung bình nơi đây có khoảng 3 người nhảy cầu một tuần. Trong danh sách những du khách từng nhảy, chỉ có 5 người là nữ.

Những vị khách nào nhảy cầu thành công sẽ được thực hiện các cú nhảy tại đây miễn phí đến hết đời. Ảnh: News.

Đối với đàn ông Bosnia & Herzegovina, phong tục này là một điều bình thường, không có gì đáng sợ. Tuy nhiên trên thực tế, việc lao mình khỏi thành cầu cao hơn 20 m không phải lúc nào cũng an toàn. Có ít nhất 4 người thiệt mạng vì hành động này trong những năm qua. Ngoài ra, cũng có một số lượng không nhỏ những người nhảy cầu bị thương.

Cây cầu này được bắt đầu xây dựng từ năm 1557, 9 năm sau mới hoàn thành. Cây cầu trụ vững suốt 427 năm trước khi bị phá hủy bởi quân đội Croatia trong chiến tranh Croatia-Bosnia vào tháng 10/1993. Ảnh: News.

Năm 2003, người dân khởi xướng xây dựng lại cây cầu này, nhằm nối liền hai phần của Mostar. Cây cầu mới được xây lại dài 30 m khánh thành vào ngày 23/7/2004. Hiện nay, nó được coi là một trong những tác phẩm kiến trúc Hồi giáo quan trọng nhất tại khu vực Balkan.

Theo Wiki, Bosnia & Herzegovina là một quốc gia tại đông nam Âu, trên bán đảo Balkan. Nước này giáp biên giới với Croatia ở phía bắc, tây và nam, Serbia ở phía đông, Montenegro ở phía nam. Bosnia & Herzegovina là một quốc gia hầu như nằm kín trong lục địa, ngoại trừ 26 km bờ biển Adriatic. Vùng nội địa là núi non ở trung tâm và phía nam, đồi ở phía tây bắc và bằng phẳng ở phía đông bắc. Bosnia là vùng địa lý lớn nhất của nhà nước hiện đại với khí hậu lục địa ôn hoà, với mùa hè nóng và mùa đông lạnh, có tuyết. Herzegovina nhỏ hơn ở mũi cực nam đất nước, với khí hậu và địa hình Địa Trung Hải. Các nguồn tài nguyên thiên nhiên của Bosnia & Herzegovina rất phong phú.

10 phong tục tán tỉnh kỳ lạ

Anh Minh

Những đóa hồng đẫm máu trên đường phố Bosnia

Những đóa hồng được sơn màu đỏ trên đường phố ngày nay có thể là yếu tố thu hút du khách khi đến Bosnia, nhưng sứ mệnh của nó kể từ khi ra đời, lại là nhân chứng cho một quá khứ bi thảm.

• 
  

Ngày 20/3/1993, cô nhóc 11 tuổi Irma Grabovica đã bị giết chết bởi pháo kích của Serbia khi đang chơi đùa trên một con phố ở thủ đô Sarajevo của Bosnia. Những mảnh pháo kích, súng đạn găm xuống lòng đường, tạo thành các hố nhỏ sứt sẹo.

Hình ảnh về những đóa hồng đẫm máu trên đường phố thủ đô Bosnia khiến du khách không khỏi ám ảnh và thương cảm. Ảnh: Amusing.

Những vết lồi lõm trên đường phố Bosnia ấy được coi như một dấu tích về quá khứ đau thương mà người dân nước này phải chịu đựng trong cuộc chiến tranh kéo dài từ năm 1992 đến 1995. Trong 1.425 ngày thành phố Sarajevo bị quân đội Serbia vây hãm, trung bình có khoảng 329 hố bom như thế được hình thành mỗi ngày do đạn pháo, khiến 11.541 người dân thường thiệt mạng, trong đó có 1.601 trẻ em.

Sau khi chiến tranh kết thúc, những hố bom này được sơn màu đỏ, tượng trưng cho máu của người dân đã đổ xuống và họ gọi chúng là "Sarajevo Roses" - những đóa hồng đẫm máu.

Ngày nay, không phải tất cả đóa hồng này được bảo tồn chu đáo. Nhiều năm kể từ khi chiến tranh, thành phố đã được xây dựng lại và chính phủ không mấy quan tâm đến dự án bảo tồn những chứng tích lịch sử này. Do đó, nhiều gia đình của các nạn nhân trong cuộc bao vây năm xưa đã yêu cầu chính phủ và kêu gọi mọi người cùng chung tay bảo tồn những đóa hồng đau đớn nằm rải rác trên các con phố ở Sarajevo này.

Ngày nay, nhiều du khách khi tới Sarajevo đều đến thăm những bông hồng trên đường phố và để lại những bó hoa tươi thắm. Ảnh: Amusing.

"Những đóa hồng đẫm lệ này là một biểu tượng của thành phố. Nó tượng trưng cho một cuộc đấu tranh để sinh tồn của người dân ở đây. Nó là một phép ẩn dụ cho thành phố, màu đỏ không chỉ là màu sắc của hoa, mà còn là màu máu của những người dân vô tội", một người dân cho biết

• 
  

.

Anh Minh   

Mostar - Nước xanh chảy dưới chân cầu

 Nếu bạn không tin rằng có thể nhìn thấy nước màu xanh khi mặt trời đã tắt hẳn, dù đã cụp, người chưa kịp đổ vào khu phố cổ Mostar sau bữa ăn trưa kiểu Balkan thường vào chiều muộn; bạn chỉ cần vừa chạy qua chạy lại cây cầu ấy vừa nốc một lon bia. Lập tức nhà cửa, hàng quán, cây cầu di sản và cả bóng tối sẽ biến mất, trước mắt bạn chỉ còn một dải lụa sáng lấp lánh và kéo dài vô tận trên con đường từ Tây sang Đông, từ Nam lên Bắc, con đường giàu màu sắc văn hóa và tôn giáo nhất châu Âu.

Cầu cổ trên sông Neretva 

“Mảnh đất vô chủ”

Và bạn sẽ tự hỏi không biết có phải vì màu xanh rất đặc biệt của sông Neretva mà Stari Most (Cầu Cổ) có vẻ đẹp nổi bật hơn ngàn cây cầu khác mang cùng một sắc thái kiến trúc pha trộn của bán đảo Balkan. Trong hành trình hai tuần lễ từ biển Adriatic qua các nước thuộc Liên bang Nam Tư cũ mùa hè qua, chúng tôi định bỏ qua Serbia ở xa nhất, cần nhiều thời gian hơn để tìm hiểu, và Bosnia - Herzegovina (Bosnia), vì nghe tin nước này cũng như Serbia chưa cho phép những người có visa Schengen nhập cảnh hoặc quá cảnh. Nhưng khi vừa đọc được một thông tin chính thức của sứ quán Bosnia ở Australia rằng thị thực Schengen nhiều lần đã được chấp nhận ở nước này, chúng tôi vội vã mua vé xe buýt đi từ  thành cổ Dubrovnik thuộc Croatia bên bờ Adriatic, rời biển vào thung lũng để tới Mostar. “Những người gác cầu” (nghĩa của thổ ngữ Mostari) là thành phố lớn thứ hai, thủ phủ của Herzegovina, một trong hai miền của đất nước non trẻ rộng vỏn vẹn trên năm chục ngàn cây số vuông và có bốn triệu dân, nhưng mang một cái tên dài dặc được viết rất nhiều kiểu theo ngôn ngữ của nhiều sắc tộc ở đây. Tên gọi này đã ấn một dấu định mệnh sinh tử cho một vùng lòng chảo ngập nắng gió của dãy Dinaric Alps – rằng nó chỉ thực sự tồn tại cùng với sự sống còn của những cây cầu và những huyền thoại kéo dài nhiều thế kỷ, mà đặc biệt nhất là Stari Most.

Mostar mang nhiều dấu tích lịch sử của một miền đất đa văn hóa, xứng đáng được gọi là tâm điểm giao hòa giữa hai nền văn minh phương Tây và phương Đông từ thời Trung cổ. Thành phố này chủ yếu được xây dựng dưới thời của đế quốc Ottoman từ thế kỷ 16. Cây cầu cổ được hoàn thành năm 1566, danh thắng nổi tiếng nhất ở đây, do kiến trúc sư lừng danh Kodja Mimar và học trò của ông thiết kế. Kèm theo đó là một câu chuyện rùng rợn, kể rằng cây cầu đá không lớn lắm này được xây dựng suốt chín năm, và kết thúc bằng việc sát hại những người thợ cầu, để những bí mật xây dựng không bị lộ ra ngoài.

Dù đã đọc qua nhiều thông tin như vậy, chúng tôi chỉ thực sự cảm nhận được bề dày lịch sử và văn hóa của Stari Most sau khi đặt chân lên cây cầu ấy, còn trước đó những gì thuộc về Bosnia đơn giản là hình ảnh một cuộc nội chiến được lưu lại ít nhiều trong ký ức. Những năm 1992-1995, tin tức về những cuộc giao tranh sắc tộc đẫm máu lan tỏa trên truyền thông khiến đất nước non trẻ này bất ngờ trở nên nổi tiếng, song cũng nhanh chóng mờ nhạt. Việt Nam lúc đó đang bận rộn trong thời kỳ hậu đổi mới, mở cửa rộng dần với nước ngoài sau khi Mỹ từ bỏ cấm vận và Luật Đầu tư nước ngoài được ban hành. Dù rất xúc động và thương cảm, không ai có đủ thời gian theo dõi kỹ lưỡng những gì diễn ra trước, trong và sau một trong những cuộc huynh đệ tương tàn (theo đúng nghĩa của cụm từ rất cải lương này) cuối cùng và tàn khốc nhất thế kỷ 20. Càng không quan tâm tới một di sản xa vời, một cây cầu như bao cây cầu khác.

Thế nên khi ngồi trên chiếc xe buýt đường dài khá êm ái, chúng tôi chỉ lo nhìn bản đồ để nghiên cứu xem vì sao Bosnia hầu như không giáp biển (land locked), nhưng may mắn có một cửa ngõ – thị trấn Neum với gần 25 cây số bờ biển - nằm lọt thỏm trong đất Croatia. Chưa đầy trăm cây số, chúng tôi phải xuất nhập cảnh hai lần – vào rồi ra khỏi, lại vào rồi ra khỏi Croatia để chính thức đi vào lãnh thổ Bosnia. Dù vậy chúng tôi đã không có được một con dấu nhập cảnh kỷ niệm. Ai đó sau lưng, một phụ nữ Hồi giáo vốn sinh sống ở Thổ Nhĩ Kỳ nhiều năm nay trở về quê, đang liến thoắng kể rằng mảnh “đất lành” này, nơi dân số vẫn thấp hơn trước khi chiến tranh xảy ra khoảng một triệu người, đang cố gắng mời gọi càng nhiều người bản xứ và du khách càng tốt. Thế nên anh cảnh sát biên phòng chỉ ngắm nghía rất kỹ hai cuốn hộ chiếu Việt Nam (chắc thấy lần đầu), rồi trả lại mà không đóng dấu. “Đúng là No Man’s Land* (mảnh đất vô chủ) thì có!”, tôi lầm bầm. Song chuyện này chỉ mở đầu cho những ngạc nhiên (nếu có thể gọi nhẹ nhàng như thế) tiếp theo.

 

Sông Neretva và cây cầu sắt 

Những lỗ đạn trên tường

Chúng tôi tiếp tục lơ mơ không chú ý lắm tới nhà cửa ven đường, vì vừa đi qua thị trấn Neum không mấy gây ấn tượng. Neum na ná với một thành phố nghỉ mát nhiệt đới, với những khách sạn mái ngói đỏ đơn giản xây san sát trên các vách núi và những bãi tắm cát mịn nhưng ngắn và nông, thu hút rất nhiều khách du lịch ba lô vì giá mềm hơn hẳn những khu nghỉ có bãi tắm đá bên Croatia. Rồi bàn tán về sự cũ kỹ của những dãy chung cư ở những thị trấn vắng lặng. Bỗng có những lỗ đen đập thẳng vào mắt. Gì thế nhỉ? Xây cất kiểu này à, tường gì mà thủng lỗ chỗ? Rồi những lỗ thủng ngày một dày đặc hơn. Thì ra là những vết đạn súng liên thanh và cả đạn pháo còn lưu lại hầu hết trên rất nhiều bức tường. Dấu tích chiến tranh vẫn còn sờ sờ ra đó, sau hơn hai mươi năm. Có một số bức tường được trát và sơn sửa, nhưng không nhiều. Có thể cả chính phủ và dân chúng đều không quan tâm, hoặc không đủ tiền, không đủ nhân lực để làm những việc này.

Dù đã được đọc và xem nhiều về chiến tranh, và lớn lên ở Hà Nội trong thời gian bị ném bom, những gì tận mắt thấy ở đây vẫn làm tim tôi bất chợt thắt lại. Ánh nắng chói chang rọi thẳng qua cửa kính xe buýt đã dịu lại, nhưng không khí trong xe dường như ngột ngạt hơn. Chỉ một lúc sau, khi thấy quá nhiều những bức tường như vậy, mắt nhìn cũng quen dần. Con người ta có thể quen với tất cả, chịu đựng được nhiều hoàn cảnh ngặt nghèo, kể cả bom đạn và chết chóc. Bây giờ có thể tìm hiểu tóm lược về nội chiến Bosnia qua vài ba trang thông tin trên mạng, về những cuộc ly khai, trưng cầu dân ý, xung đột cục bộ; về sự can thiệp của nước ngoài vào vùng đất có ba nhóm chủng tộc và tôn giáo chính: Bosniaks (Hồi giáo), Croats (Cơ đốc giáo) và Serbs (Chính thống giáo); từ cuộc họp kín giữa đại sứ Mỹ với thủ lĩnh của người Bosniaks, đến những cuộc bao vây, cấm vận, tiếp súng đạn bằng cả con đường công khai và buôn lậu. Chỉ có điều khi đọc những thông tin chết cứng ấy, ai cũng phải tập trung nhớ những cái tên lạ hoắc, những diễn biến chồng chéo, những bản đồ được vạch dấu chằng chịt, những phân tích chiến cuộc có vẻ sắc sảo khôn ngoan.

 

Quang cảnh khu phố cổ buổi sáng 

Không có cảm xúc gì trên những trang web ấy, hoặc chúng đã trôi tuột đi rất nhanh trên mặt phẳng thông tin, và dường như không liên quan tới những vết tích trên tường kia. Dán mắt qua cửa kính xe mà nhìn chằm chằm vào những lỗ đen lớn nhỏ, bỗng chốc tôi cảm thấy mình đang chúi mắt vào một lỗ thủng nào đó của không gian và thời gian, để nhìn và cảm thấy hơi lạnh của mùa đông trong thung lũng. Tuyết trắng phủ dày, máu của những cuộc tàn sát thanh trừng, tiếng kêu la vọng ra từ những cuộc cưỡng hiếp tập thể, tất cả như được hút chặt vào lỗ đen to nhất trên tường kia, và vĩnh viễn không mất đi. Một ý nghĩ kỳ lạ lướt qua đầu, “Mình thật may mắn không phải trải qua những năm tháng khắc nghiệt ở đây; lúc đó mình đang mải đánh vật với môn kinh tế vi mô ở Đại học Tổng hợp Quốc gia Singapore, hay đấu khẩu với mấy ông thầy người Mỹ từ đại học Harvard về cuộc khủng hoảng tên lửa ở Cuba năm 1962, và trấn an các bạn học đến từ các nước Asean, rằng “mọi người làm ơn đừng nghĩ đến Việt Nam như một cuộc chiến tranh, mà là một đất nước thanh bình!”. Ngay lúc ấy, những cuộc vãi đạn lên tường nhà, dọc theo các đường phố và các làng mạc vẫn không ngừng diễn ra ở rẻo đất nhỏ rất duyên dáng này của Balkan.

Cây cầu, dòng sông và cuộc tái thiết chóng vánh

Nhưng hình như người Bosnia không thích nói chuyện nhiều về chiến tranh, dù giống như dân các nước dọc theo bờ Địa Trung Hải và các triền thung lũng của bán đảo Balkan, họ rất ưa tụ tập và tán gẫu. Ngày thường cũng như những ngày cuối tuần, các tiệm cà phê và cả các tiệm cắt tóc nhan nhản khắp nơi đều chật ních khách, hầu hết là đàn ông đang say sưa bàn tán một chuyện gì đó, và nhả khói không ngừng. Tôi hỏi Harun, một người đàn ông Hồi giáo, chủ một khách sạn xinh xắn – Villa Glopus, rằng sao các ông hút thuốc nhiều thế, đâu đâu cũng thấy đầu mẩu thuốc lá. Vẫn giọng buôn chuyện, anh phân trần rằng “Đời sống nhiều áp lực quá, không hút thuốc thì còn biết làm gì cho khuây khỏa đây”. “Áp lực gì cơ? Hậu quả chiến tranh à? Mà sao người ta có thể nhả đạn lên tường dày đặc đến vậy?”. “Ôi, tôi không rõ lắm nhé, tôi sống và làm việc ở Thụy Sĩ 23 năm và mới hồi hương hai năm trước. Tôi không chứng kiến chuyện gì trong chiến tranh cả và chúng tôi nói chung cũng không bàn luận về chiến tranh. Dân ở đây dù thuộc chủng tộc nào cũng đang sống rất hòa bình với nhau nhé!”. “Vậy mọi người quan tâm chuyện gì vậy?”. “À, bạn thấy đấy, làm ăn khó khăn quá, tiền viện trợ cũng không đủ sức vực kinh tế dậy, giá bất động sản rẻ như rau cỏ ngoài chợ ấy! Cả một cái villa đẹp đẽ thế này giá chỉ có 50 ngàn euro thôi!”. Tiền đủ hay không chưa biết, nhưng người có vẻ thưa thớt thật, nhiều tòa nhà không những dày vết đạn mà còn thủng mái – những tòa nhà bị đánh bom - vẫn nằm y nguyên suốt hai mươi năm.

 

Một góc bán đồ lưu niệm trong phố cổ 

Song mọi chuyện khác hẳn khi chúng tôi rời những đường phố không người để vào khu phố cổ. Chưa hết bàng hoàng khi đi qua nhiều nghĩa trang nhỏ với những tấm bia nhọn và trắng của người Hồi giáo, hầu hết có ghi 1992, 1993, chợt thấy vui vẻ trở lại khi đi vào những căn tiệm tươm tất tưởng chừng không suy suyển từ thời người Thổ thống trị cách đây mấy trăm năm; những con đường lát đá rất sạch đẹp và cây cầu đá xám hình cánh cung, đứng sừng sững trên mặt nước xanh. Nếu nhìn qua cửa sổ một căn tiệm, nước sông Neretva có màu ngọc bích, nhìn từ trên cầu xuôi theo ánh nắng thì nước sông ngả màu ngọc lục bảo, và nếu ngược nắng thì lại có màu xanh dương. Nườm nượp người đi lại leo trèo trên cầu, giải khát và ăn kem trong các quán nhỏ, say sưa lựa đồ lưu niệm dọc theo các vỉa hè, tất cả bỗng hóa thành những nhân vật trong cổ tích, nửa hư nửa thực. Có lẽ phần thực nhất là một phiến đá nhỏ có ghi dòng chữ “Đừng quên 1993”. Vào ngày 8/11/1993, Stari Most, cây cầu cuối cùng còn sót lại trong vùng đã bị đánh sập, theo phần lớn các nguồn thông tin là do đạn pháo từ các xe tăng của quân Croats; nhưng theo một tài liệu phân tích khoa học khá tỉ mỉ khác thì do bị nổ mìn. Bất luận vì nguyên nhân nào, Mostar, sau sự sụp đổ của cây cầu lịch sử, trở thành một đống đổ nát tưởng chừng không thể gượng dậy được. Thành phố của những cây cầu, mà cổ nhất là Crooked Bridge, xinh xinh như một lưỡi câu cắm chặt xuống bờ sông, tưởng đã mất tên.

Song, mặc cho những tranh luận vẫn diễn ra không ngừng về vụ phá cầu, các cuộc xét xử tội ác chiến tranh vẫn chưa chấm dứt, chỉ trong vòng ba năm, từ 2001 đến 2004, Stari Most và cả khu phố cổ đã được tái sinh, bằng tiền của Ngân hàng Thế giới, UNESCO, các quỹ và các tổ chức nhân đạo. Lính Tây Ban Nha thuộc lực lượng phòng vệ Liên hợp quốc UN UNPROFOR đã xây lại cầu dựa trên những bản vẽ nghiên cứu kỳ công không kém gì những bản vẽ của cuộc tái thiết Thành cổ Warszawa. Nếu không có tấm bảng nhỏ đề danh hiệu di sản UNESCO 15/7/2005 và những dòng vắn tắt về cuộc tái thiết, thì không ai có thể mường tượng được cả khu phố cổ và cây cầu này, cùng nhiều cây cầu khác đều được xây dựng lại. Chúng tôi ngồi trên một tảng đá dưới chân cầu, thích thú xem những thanh niên thuộc hội nhảy cầu địa phương đang thi thố một cách điệu nghệ từ trên độ cao 25m xuống dòng nước không sâu lắm. Cứ khoảng 20 phút lại có một cuộc nhảy, thu bộn tiền thưởng của du khách đang hào hứng tung hô.

 

Một đoạn phố cổ 

Chỉ có sáng sớm và chạng vạng là khu phố cổ yên tĩnh trở lại, đâu đó văng vẳng tiếng đàn accordeon và tiếng gió xào xạc trên mặt nước mát lạnh. Không ai biết vì sao nước sông Neretva lại lạnh nhất so với những dòng sông châu Âu khác, cũng không hiểu do đâu nó lại có nhiều màu xanh kì lạ đến vậy. Càng không lí giải được sự tương phản giữa cuộc tái thiết tài tình của khu phố cổ, và sự trễ nải của việc sửa sang những phần còn lại của thành phố. Thế cũng may mắn lắm, vì thế giới đã không mất đi một di sản.

Chúng tôi rời Mostar vào một buổi sáng mờ sương. Những tháp nhà thờ Hồi giáo trắng tinh nổi bật trên nền đá và nền trời xám nhạt, in hình một cây thánh giá lớn trên đỉnh núi. Dòng sông xanh ngủ yên lành. Mọi sự liên tưởng đều rất cá nhân, khi tôi nhớ đến Pautovski đã rời Paris và kể lại: “Trái tim tôi lại đập những nhịp nặng nhọc khi chia tay thành phố ấy”.

 

Tòa nhà thủng mái vì bom 

Những dãy phố không người 

 

Một góc phố cổ 

* Tên một bộ phim Pháp về cuộc nội chiến ở Bosnia - Herzegovina

Bài: Lã Hoa - Ảnh: Anh Anh